Kaszëbsczé zwëczi

Opublikował: belok | 21 kwietnia 2009

GÒDË

 

Dzéń przed Gòdama je Wilëjô (24.12). Czekawé je to, że jesz w latach 60. Wilëjô nie bëła pòwszechno znónô na Kaszëbach, le w nëch dodomach, dze bëła małżeństwa miészóné.
Terô w nen dzéń òd rena rodzëzna rëchtëje sã do ùroczësti wieczerzë. W jizbã wstôwiô sã dankã, jaką rôd stroją dzecë. Dôwni òzdobë bëłë rëchtowóné ju w jagweńce. Bëłë to papiérowé lińcuchë, òzdobë ze słomë i sreberków, kùszczi w sztôłce zwiérzãtów, jabka, òrzechë, bòmczi. Dzysô wiészô sã kùgle ë elektriczny lińcuch ze swiécącyma lãpkama. Na wilëjnym stole mùszi bëc pòstnô jôda. Dôwni bëłë to w wikszoscë rëbë (slédz, pòmùchel, w bògatszich chëczach losos abò wãgòrz), brzadowô zupa. Dzysô je òna barżi wëszukónô. Na Kaszëbach nie mùszi ji bëc 12 ôrtów. Jesz w piãcdzesątëch latach w wielu dodomach nie bëło zwëkù dzeleniô sã òpłôtkã.

Na stole je pòstawiony jeden talérz za wiele. Dzysô gôdô sã, że to dlô wãdrowca abò Jezëska, ale przódzy lëdze wierzëlë, że negò dnia swòje dodomë nawiedzają ùmarłi przódkòwie. Dlô nich téż bëło pôloné fëst w piéckù, bë ti mòglë sã ògrzôc. Pò wieczerzë jôda nie bëła sprzątónô ze stołu, żebë dëchë mògłë sã dobrze najesc (terô le niechtërny tegò pilëją). W nym zwëkù widzec je stôrosłowiańsczi kùlt ùmarłëch.

Pò wieczerzë przëchôdô do dzecy Gwiôzdór (abò Gwiôzdka), jaczi pitô z pacérza. Grzécznym dzecóm dôwô skrómné darënczi a nielósym rózgã. Dzys dnia Gwiôzdór czãsto milony je ze Swiãtim Mikòłajã – równak na pòstacëjô wedle kaszëbsczi tradicji przëchôdô le 6 gòdnika a wklôdô miodnoscë do dobrze wëczëszczonëch bótów.

Pò wsach chòdzą przezeblokłi kòlãdnicë tam-sam pòzywóny panëszkama, gwiôzdkama abò gwiżdżama, jaczi wchòdzącë do chëczów skłôdają żeczbë, spiéwają òbrzãdowé piesni abò kòlãdë, a téż wëstwôrzają wszelejaczé szpòrtë, np. diôbeł smarëje domôcëch kòtlëną, kòza skôcze bez łôwã, bòcón szczipie młodé dzéwczãta (dôwni ne rôd sã na tak co dôwałë, bò wierzëłë, że dzãka temù flot nalézą bëlnégò chłopa). W nym karnie są: kóń, kòza, diôbeł, miedwiédz, bòcón, Gwiôzdór, mùzykańt, jaczi graje na akòdriónie a jiny. Skłôd panëszków w kòżdi wsë kąsk sã apartni. W nym karnie mògą le bëc młodi bëńlowie.

We Wilëjã a òbez całi gòdny czas kòle danczi spiéwô sã kòlãdë. Gwës starszi pamiãtają jesz ne miemiecczé. Dzys dnia spiéwô sã jich nôwicy pò pòlskù, a mni pò kaszëbskù.

Na dwanôstą chòdzy sã na pastórkã. Przódë lat kòle drogów, jaczé prowadzëłë do kòscoła pôloné bëłë ògniszcza, wkół chtërnëch grzałë sã dëchë i wãdrowczicë.

Òb wilëjną noc dzeją sã wszelejaczé cëda, np. wòda w strëgach a stëdniach zmieniwô sã w wino, zwiérzãta gôdają lëdzczim głosã, w ògrodach zakwitają brzadowé drzéwiãta.

Pierszi dzéń swiąt (25.12) je rodzënnym dniã, dopiérze w drëdżi swiãto (26.12) mòże jic w gòscënã do familëji. Chòdzy sã téż na mùzykã (dzysô diskòteczi, dôwni szrum) abò òrganizëje kùlidżi. Téż negò dnia pò sëmie gbùrowie cëskalë w ksãdza ówsã, co miało darzëc dobré plónë. Gwës bëło téż tak co robioné na pamiątkã pierszégò mãczennika sw. Szczepóna, jaczi òstôł ùkamienowóny. Dzysô nen zwëk je zabëti.

Gòdë warają òd 25 gòdnika do 6 stëcznika, to je do swiãta Trzech Króli. Dôwni bez nen czas zakôzóné bëło pranié, szëcé a robienié na kółeczkù. Żle nen zakôz béł złómóny, chtos z rodzëznë mógł ùmrzéc.

Gbùrowie ùwôżno wzérają w niebò bë pòznac, jakô mdze pògòda òbez całi rok. Kòżden dzéń òd 26 gòdnika do 6 stëcznika to jedenmiesąc. Nen zwëk je wcyg żëwi.

 

Òbezdrzë téż materiał zrëchtowóny bez Twòjã Telewizjã Mòrską z Wejrowa

 

ZYLWESTER I NOWI ROK

 Stôri Rok wënëkiwóny je w Zylwestrową noc strzelanim, trzôskã, fifama a zabawą.
W Zylwestra òd rena pò sadach ë pòlach chòdzą młodi knôpi zwòniąc zwónkama a wòłają:
Jãdrzné jabka, jãdrzné krëszczi, jãdrzné żëtkò, jãdrzné wszëtkò na ten Nowi Rok!
Nen stôri zwëk jidze ju w zabôczenié a corôz rzôdzy czëc je no zylwestrowé zwònienié.
Zó to, jak przódzë, bëńlowie robią w nocë rozmajité fifë. Na przëmiôr wëcygają gòspòdarzóm brómë a fórtczi ë wrzëcają je do stawów. Dôwni przeprowadzalë zwiérzãta òd jednégò gòspòdôrza do drëdżégò, wcygalë wóz na dak abò zakriwelë szibką kòmin, bë reno, czej gbùr rozpôli òdżiń dim ni mógł wëlejcëc. Za ne fifë nicht ni mógł sã òbrazëc, żlë równak tak sã stało, taczi człowiek bez całi rok béł mùrzowati.
Tam-sam w niechtërnëch wsach chòdzą òb wieczór przezeblokłi kòlãdnicë tzw. gwiżdże. W nym karnie je np. miedwiédz, bòcón, strëch i baba, kòminiôrz, mùzykańt, Stôri i Nowi Rok. Gwiżdżama mògą bëc le bëńlowie, jaczi jesz nie bëlë w wòjskù. Dzysdnia Gwiżdże le wëją a biją pëdama, żlë kògò na swòji drodze spòtkają. Jesz w latach 70-tëch tak co nie bëło do pòmëszleniô. Gwiżdże mùszałë rozmiec fejn zatuńcowac, złożëc żëczbë, sprawadzëc czë czësto je pòd grôpama a… wëczëszczëc ze smaczny jôdë kòmòrã.
Òb czas zylwestrowëch zabawów bëło czedës wróżoné. W wòdã lóny béł roztopiony wòsk abò òłów. Brutczi wëchôdałë bùten i głosno wrzeszczałë miono wësnionégò bëńla, a z jaczi stronë czëc sã dało szczekanié psa, z ti stronë nen bëniel przińdze. Òd òkna do dwiérzi dzéwczãta kładlë jeden za drëdżim swòje kòrczi. Jaczi pierszi kòrk „wëlôzł bùten” na pierszô mdze żeniałô.
Stôri rok wënëkiwóny béł czedës strzélanim z batogów, z flińtë, walenim w grôpë. Dzysô miast tegò strzélô sã petardama.
„Jaczi Nowi Rok, taczi całi rok” – temù nót bëło dobrze sã wëspac, dobrze najesc, òbez całi dzéń bëc ùsmiechniãti. Jesz terô mòże spòtkac lëdzy, jaczi w Nowi Rok noszą kòle se kąsk dëtka, bë nen wiedno béł w taszi a miészkù.

 

JASTRA

Kaszëbsczé Jastra (abò Jastrë) to czas w jaczim redëjemë sã zmartwëchwstanim Christusa. W pierszim dniu, zwónym Jastrową Niedzelą, pò pòréneczny mszë sw. zwóny rezurekcyjną, wôrt je jic, nie òbzérającë sã za se, do rzéczi abò jezora, abë w nich sã òbmëc. Kaszëbi wierzą, że negò dnia wòda je pòswiãconô i chróni przed wszelejaczima chòroscama skórë. W pierszi dzéń jastrów nie chôdô sã w gòscënã, le swiãtëje sã w swòjim dodomù. Na frisztëk jé sã prażnicã (dze jindze zwónô jajecznicą). Nie znóny je zwëk dzeleniô sã jajkã. Pò dobrim pôłnim chôdô sã na smãtôrze òdwiedzec swòjich blisczich zmarłëch.
W Jastrowi Pòniedzôłk knôpi dëgùją brzózkama abò jałówcã młodé dzéwczãta. Jim mòcni dzéwczã òstónie wëdëgòwónô, tim lepi dlô ni – òznacziwô to, że flot naléze bëlnégò chłopa, a bez całi rok „nie mdą ją pchłë grëzłë”. Slédnyma czasama dëgùją knôpiczkòwie i dzéwczątka, ë to równo chłopów i białczi, zó co dostôwają cos miodnégò abò dëtka. Wczas reno przëchôdô Zajc, jaczi w rëchli przërëchtowóné gniôzda, wklôdô dlô dzecy miodnoscë abò malińczé zabôwczi.
Drëdżi dzéń swiąt je dniã, w chtërnym chôdô sã na gòscënã do rodzëznë, sąsôdów a przódë lat starszi młodi brutczi jachalë na tzw. „òbzérczi” do chëczë ji kawaléra, bë dogadac sprawë zrzeszoné ze slëbã i pòsagã.
W ne swiąteczné dnie lëdze mòglë ju, pò Wiôldżim Pòsce, bëlno sã najesc i wëpic “co mòcnészégò”. Mòżna téż bëło redostno spiéwac i tuńcowac, co lëdze rôd robilë – òsoblëwie młodi.
Dôwni trzecym dniã swiąt béł wtórk – negò dnia dzéwczãta mògłë wëdëgòwac knôpów. Dzys nen zwëk nie je ju praktikòwóny.